Witam

Temat jest dla mnie jeszcze mocno przyszłościowy (synek ma dopiero 1,5 roku), ale korci mnie, żeby się dowiedzieć. Pytanie brzmi: jakich sposobów (tips and tricks ) użyć, żeby nauczyć dzieci gry w szachy? W jakim wieku zaczynać? Co robić, żeby się szachami zainteresowały? Swego czasu wymieniłem pare zdań na ten temat z acidity, który opisał jak wprowadzał Krystiana w arkana szachów. Jeśli by mógł powtórzyć ...
Uwagi innych użytkowników również mile widziane!

Zapraszam do dyskusji

byku

Warto zainteresować swoje dzieci szachami, jednak nalezy pamiętać o tym, że równie ważne jest, aby dziecko miało jakiś sport typu piłka nożna, koszykówka itp. I oczywiście nic na siłę- jak dziecko nie chce grać to nie ma co go zmuszać, może z czasem polubi szachy, a jak nie to trudno.

Wydaje mi się, że nie zależy to od wieku ale od temperamantu dziecka. Ostatnio dałem kilka lekcji synkowi mojej siostry (7,5 roku) i było bardzo ciężko. Zaczałem od tego, żeby go zainteresować, podziałać na wyobraźnię. Opowiedziałem o wojnie, bitwie, dwóch armiach, że on tym dowodzi itd. Później opowiedziałem mu po kolei o figurach (używając najprostszego słownictwa tj> koń, królowa). Ale on wciąż się niecierpliwił. Zrozumiał ruchy (robiliśmy ćwiczenia), bicia (najprostsze, żadnego bicia w przelocie). Nic nie wspominałem jeszcze o roszadach, szachach itd. I zagraliśmy kilka małych partyjek. Podobało mu się, jednak on ma kłopoty ze skupieniem z koncentracją. Kiedyś sześciolatek słuchał mnie z większą uwagą. Ale i tak jak na początek ...

Tytułem wstępu, mogę jedynie opisać jak nauczyłem grać Krystiana. Roksany uczyć nie musiałem, bo ona sama się nauczyła, podglądając brata (była znacznie starsza).
Dzieci mają bardzo chłonne umysły i nauka gry nie jest zbyt trudna. Potrzeba jednak wykazać się dużą cierpliwością i spokojem. Nie możemy się irytować, bo dziecko natychmiast to wyczuje i jedyne co osiągniemy, to zniechęcenie dziecka. Nie możemy też wytykać mu tego, że np. wczoraj wiedział i potrafił, a dzisiaj nie pamięta. Jest to zupełnie naturalne. Śmiem twierdzić, że nie trzeba czynić specjalnych starań aby dziecko szachy polubiło. Królewska gra jest na tyle skomplikowana i zróżnicowana, że w większości przypadków dzieci zakochają się w szachach. Trzeba jednak wiedzieć, że nie każde dziecko jest stworzone do szachów. Przez te kilka lat, od kiedy moje dzieci wkroczyły w szpony rywalizacji miałem okazje spotkać kilka antytalentów i wierzcie mi, w żaden sposób nikt do nich dotrzeć nie potrafił – ich po prostu to nie interesowało!
Kiedy zacząć?
Trudne pytanie. Moim zdaniem nie prędzej, niż gdy dziecko będzie potrafiło skupić na czymś swojej uwagi przez okres dłuższy niż 5 minut. A może jestem w błędzie i właśnie przez szachy można nauczyć większej koncentracji?! Znam jeden przypadek w moim woj. Gdzie lekarz zalecił grę w szachy dla nadpobudliwego dziecka. Z relacji jego mamy wynika, że to dobra terapia.
W każdym razie u nas w domu zaczęło się to trochę przez przypadek. Syn miał wtedy 3,5 roku i często gdy rozwiązywałem zadania lub grywałem z komputerem(wtedy jeszcze amiga i chessmaster) Krystian często podbierał mi bierki do zabawy.
Jedyna zasada we wszystkich rodzajach nauki-zabaw jaka musiała być zachowana, to zgodne z przepisami ruchy bierek.
Pewnego dnia, tak od niechcenia ustawiłem na desce po królu i zrobiliśmy „wyścigi” od bandy do bandy. O dziwo spodobało mu się. Później ścigaliśmy się po przekątnych, później ustawialiśmy inne bierki jako przeszkody które trzeba było wyminąć, później pionki które trzeba było zbić itd.
Z pionkami robiliśmy podobnie, najpierw prosto i bez przeszkód, a później z możliwymi biciami i blokadami(kilka pionów, ale wystarczyło dojść jednym). Z czasem wprowadziliśmy bicie w przelocie. Z gońcami poszło banalnie szybko, chociaż czasami przeskakiwały po przekątnych Ze skoczkami też poszło stosunkowo prosto. Na początek były wyścigi , później ustawiłam konia i kilka pionków do zbicia (szło jak po sznurku), aż w końcu mniej więcej opanował. Hetmany poszły na koniec.
Wszystko to miało na celu, utrwalenie jak porusza się dana bierka. Przez mniej więcej 3(może 4 tygodnie, nie pamiętam dokładnie) tygodnie takich zabaw Krystian opanował jak poruszają się bierki. Nasza rywalizacja kończyła się różnie, ale starałem sie aby Krystian wygrywał więcej jak połowę takich zabaw. Jak widziałem, że jest zbyt pewny siebie, to ja wygrywałem, gdy zachowywał sie normalnie lub miał lekkiego doła to on wygrywał. W pewnym stopniu sterowałem jego emocjami.
Przestrzegam jednak, aby nie maglować dziecka takimi zabawami. Jeśli staje sie niespokojne, szuka innej zabawy, to trzeba zwinąć szachy. Podobnie przed treningiem trzeba je zapytać, czy chce grać. Jeśli uda się nam „potrenować” choćby 15 minut dziennie, to już będzie bardzo wiele, więcej niż można oczekiwać! Trzeba też koniecznie dziecko chwalić!
W kwestii nazewnictwa bierek to uważam, że od samego początku należy uczyć prawidłowych nazw (nie jest to tylko moje zdanie). Nigdy nie pozwalałem też, na zabawę szachami nie związaną z przestawianiem figur na szachownicy.
Jak już opanował jak co się porusza, to przyszedł czas na naukę: co to jest szach, co to jest mat aż w końcu maty w 1 posunięciu. Szachowania podobnie jak w wyścigach. Ona miał np. hetmana a ja króla i ganiał za mną po desce Maty trzeba zacząć pokazywać od najłatwiejszych (z małą ilością bierek), dopiero później wzbogacamy w coraz większą ich ilość (np. szacha można dać 3 bierkami, ale matuje tylko jedna) itd.

Za najtrudniejszy etap nauki początkowej uważam przeskok z matów w jednym na maty w dwóch posunięciach oraz wartościowanie bierek. Ale o tym następnym razem, jak trochę wyzdrowieję i znajdę więcej czasu. Tymczasem jeśli ktoś ma pytania(potrzebuje wyjaśnień) do powyższego tekstu, to chętnie odpowiem.

Pooher, acidity - dzięki za posty.

W zasadzie podobna konkluzja wypływa z Waszych postów odnośnie: kiedy zacząć? Jak temperament dziecka pozwoli mu się skoncentrować choć chwilę na prostej, choć wymagającej uwagi nauce podstawowych ruchów szachowych.

Sposoby acidity (wyścigi królem, pionami, etc.) są uważam znakomite, bo oprócz nauki ruchów wproawadzają automatycznie element strategii (wyścigi królami: wygrywa ten kto zaczyna - niech każdy sobie odpowie ile to partii przegrał tylko dlatego, że np. pionek przeciwnika stał się hetmanem o jeden ruch szybciej niż nasz ).

Druga strona nauki (nazwijmy ją motywacyjną) jest jak widać niemniej ważna. Zresztą chwalenie, nieponaglanie, szukanie motywacji etc. jest elementem rozwoju dziecka chyba w każdej dziedzinie - nie inaczej jest w szachach. Trzeba umiejętnie dozować przyjemności, żeby nie stały się przykrą koniecznością, "bo tata chce mnie nauczyć jakiś głupich szachów".

Jesteśmy w miejscu, gdzie dziecko nauczyło się ruchów szachowych oraz poznało co to jest szach i mat. Czekamy na ciąg dalszy. Być może ten temat zmieni się z "uczymy dzieci grać w szachy" na "uczymy dzieci SZACHÓW (nieprzypadkowo z wielkich liter )"

Pozdrawiam
byku

I jeszcze słowo o motywacji. Goleniszczew w "Programie szkolenia szachistów na III kategorię" mówi, żeby tak organizować gry (turnieje) dzieciaków, żeby ten najgorszy miał przynajmniej 30% zwycięstw.
Oczywiście acidity ma rację co do wprowadzenia prawidłowego nazywania figur. Ja tylko podałem przykład mojego epizodu pedagoga szachowego (moja siostra mieszka z synkiem w Brukseli, więc mam nadzieję, że przez tę trwającą właśnie przerwę szachową lepiej zapamięta Królową niż Hetmana).
Co do wyścigów, to właśnie tak powinna wyglądać nauka. Zabawa + wpajanie prawidłowych zasad. Takie dzieciaki we krwi będą miały topografię szachownicy.
To musi być przyjemność.

Według mnie niemożna jednoznacznie określić odpowiedniego czasu na rozpoczęcie nauki. Jakiś czas temu mieszkałem z żoną w domu pełnym dzieci. Mój mały 6 letni szwagier wykazywał spore jak na jego wiek zdolności matematyczne (na poziomie 3 klasy szkoły podstawowej), logicznego myślenia i w ogóle niespotykaną w tym wieku powagę. Matematyki uczył się siedząc przy odrabiającej lekcje starszej siostrze. W końcu stał się lepszym uczniem od niej pomimo, że do szkoły nie chodził O naukę gry poprosił mnie sam, gdy widział mnie przesuwającego samotnie bierki na szachownicy. Bardzo go to zaintrygowało. Nie używałem wymyślnych przenośni aby go zainteresować. Po prostu opowiedziałem mu, że jest to sport który uwielbiają dorośli, który wiąże się z pasjonującą rywalizacją. Był dumny, że może robić coś co jest domeną dorosłych. Po 1,5 rocznym szkoleniu przeze mnie i w klubie stał się świetnym szachistą, mogę powiedzieć, że w województwie jest w czołówce (jeśli chodzi o jego wiek). Natomiast Szymon ma młodszego brata , który teraz podrósł i jest w wieku niemal 6 lat. Niestety obcował on z młodszymi od siebie dziećmi, co uczyniło go mniej poważnym i nieskorym do koncentracji. Uwielbia bawić się bierkami, ale w wojnę, przerzucanie i inne niezrozumiałe dla mnie sceny. Chociaż raz chciał abym nauczył go grać, to nie starczyło mu koncentracji na zapamiętanie ruchu piona. Tak więc jak w innych sportach do szachów trzeba mieć predyspozycje.

Za najtrudniejszy etap nauki początkowej uważam przeskok z matów w jednym na maty w dwóch posunięciach oraz wartościowanie bierek. Problem jest taki, że dziecko musi się przestawić na przewidywanie posunięć do przodu bez przestawiania bierek. Do tego potrzebna jest już wyobraźnia przestrzenna. Aby wyjaśnić synowi jak matować, zacząłem od pozycji z forsownym matem na 1 linii (atak 2 na 1, każdy ruch to szach), przy czym nie musiał on tego rozwiązywać w pamięci. Pozwalałem mu przestawiać bierki, ale to on musiał grać za obydwie strony(wynajdywać najlepszą obronę i atak). Dosyć szybko utrwalił sobie te najłatwiejsze formy ataku i nauczył się rozwiązywać je w pamięci. Oczywiście tworzyłem szereg modyfikacji tych matów, dodając większą ilość bierek i tu już pojawiały się schody, przez co czasem musiałem naprowadzać go na rozwiązanie (zadając pytania dodatkowe/wspomagające). Czasem, aby utrudnić zadanie nie potrzeba wiele, wystarczy ustawić gdzieś w drugim końcu szachownicy jedną z figur(równie dobrze może ona bronić, jak i atakować) i nie potrafił już znaleźć rozwiązania lub wskazywał błędne. Jest to naturalne i nie można dziecka za to ganić, bo ono po prostu nie postrzega szachownicy jako całości – to przyjdzie z czasem. Dzieci na ogół widzą szachownicę w wąskim zakresie, tam gdzie jest centrum akcji. Inne sposób to ustawienie z podręcznika mata w 2-3 ruchach i odczytanie(warto dodać jakiś komentarz do tych pos.) pierwszych posunięć(bez przestawiania na desce) a ostatni już musiał odgadnąć samodzielnie. Ogólnie, jak mamy choć trochę wyobraźni, to z wymyślaniem odpowiednich zadań nie powinno być problemu.
Zadania dobierałem tematycznie, to znaczy maty wieżą, później hetmanem, skoczkiem, gońcem i pionkiem aż w końcu po promocji piona. W ten sposób poznał siłę ognia wszystkich bierek i nauczył się, że każdą z nich można zadać mata!
Wartości punktowych bierek nigdy nie uczyłem. Starałem się raczej zwrócić jego uwagę na fakt, że każda bierka jest tyle warta ile jej zadanie które spełnienia. Np. stawiałem na szachownicy mata w jednym posunięciu pionkiem, a gdzieś w innym miejscu hetmana który nie brał udziału w grze i pytałem jaką wartość ma pionek, a jaką hetman - które z nich jest aktualnie silniejsze. Nie oznacza to oczywiście, że pozwalałem na szastanie materiałem Często gdy graliśmy partię i chciał wymienić np. gońca za skoczka, to prosiłem o krótką charakterystykę - wskazanie która figura jest aktywniejsza, sprawia więcej problemów itp.
A później to już był ogień. Rozgrywałem z nim partie, które czasem wygrywał a czasem nie, pokazywałem partie arcymistrzów z Szachisty, dawałem zadania do rozwiązania itd. Z czasem szachy polubił tak bardzo, że musieliśmy zabierać szachownicę ze sobą na spacery, aby pograć gdzieś na ławce albo polanie
Krystian robił postępy, grał dobrze, ale w końcu straciłem zapał. Do klubu go nie zaprowadziłem, przestałem z nim grywać, aż w końcu... zapomniał jak się gra. Dopiero gdy miał 9 lat (po ok. 4 latach przerwy) wróciliśmy do szachów. Na nowo nauczyłem go posunięć, matowania i tak wpadliśmy w te całe piekiełko.
Trzeba tu też wspomnieć, o podejściu/traktowaniu szachów.
Często zazdroszczę podejścia Hutkowi. Szachy traktują jako czystą zabawę, nie mają żadnych zobowiązań, nikt ich nie rozlicza z wyników, nie pyta czemu zawalił, a czemu gdzieś nie grał itd. Pełen luz, a ja tymczasem wyrywam sobie resztę włosów z głowy i tłumaczę się www.szachy.szczecin.pl/forum/viewtopic.php?p=2737#2737 . Oczywiście nie muszę tego robić, ale to nie w moim stylu, aby spławiać kogoś jakimś przygłupim stwierdzeniem które z prawdą ma niewiele wspólnego.

Acidity opowiada tak wyczerpująco i dokładnie, że ... nie ma o co pytać . Może spróbuje usystematyzować przez wypunktowanie, to co już wiemy:
1. Początek nauki uzależniamy od predyspozycji dziecka, zwłaszcza umiejętności skupienia i koncentracji.
2. Wspomagamy dziecko "dobrym słowem", nie ponaglamy, nie ganimy, chwalimy za każdy najmniejszy (mały w skali widzenia dorosłego, dla dziecka to może być przepaść) postęp.
3. Umiejętnie dozować przyjemności, żeby nie przesadzić i nie sprawić, by szachy zamiast przyjenością były obowiązkiem.
4. Nauka samej gry:
a) nauka ruchów bierek przez zabawę: wyścigi królami, wyścigi pionków, zadania typu: niech skoczek jak najszybciej zbije piony, etc. - gama możliwości zależy tylko od kreatywności rodzica. Trzeba ściśle przestrzegać zasad ruchu figur, warto też jednoznacznie i poprawnie nazywac figury.
b) nauka "szacha", "mata" i docelowo nauka matowania w 1 posunięciu - zaczynamy od najprostszych, maksymalnie oczywistych pozycji i ruchów
c) nauka matów w 2 posunięciach - najpierw uprościć dziecku zadanie pozwalając na przestawianie bierek na szachownicy. Dobrze jest dobierać zadania różnorodne, zarówno co do motywów jak i bierek biorących udział w akcji matowej pamiętając oczywiście o poziomie trudności każdego zadania
d) przy okazji rozwiązywania zadań matowych dziecko poznaje siłę bierek i nabiera przekonania co do ich wartości i siły.
e) pora na pierwsze szachowe partie, pierwsze kombinacje, ... .

Mam nadzieje, że niczego nie pominąłem. Acidity, a może napiszesz jak wprowadzałes dzieci w rywalizację? Jak dobierałeś pierwsze turnieje? Czy to był "żywioł"? No i teraz przychodzi chyba pora na Trening przez duże T. Jak to robić, od czego zacząć?

Pozdrawiam
byku

PS. Roksana zagrała świetny turniej. Byłem pod wrażeniem tego, jak w każdej partii (prócz jednej z tym "paskudnym" ...Sg4 panny Dziodzio) budowała przewagę i uzyskiwała pozycję "na pograniczu wygranej". Życzę, żeby nie zgubiła motywacji. Co nas nie zabije, to nas wzmocni

Tym razem ja zapytam
Repertuar debiutowy
1. Czy lepiej uczyć dzieci wszechstronności i zachęcać do eksperymentowania i poszukiwań, gry różnych debiutów i wariantów?
2. Czy może jednak lepiej aby repertuar był mniej rozbudowany, ale za to solidniejszy?

Wiadome, że pierwsza opcja to droga przez mękę i praktycznie ciągle będzie wpadać na jakieś niespodzianki, a co za tym idzie przez długi okres osiągane rezultaty w postaci punktów będą słabsze. Słabsze wyniki mogą być niekorzystne, bo chyba nic nie jest tak dobrym motorem do pracy, jak sukcesy